Professor: Türkiyə–Azərbaycan əməkdaşlığı Orta Dəhlizi Avrasiya dəyər zəncirinə çevirir
Qlobal təchizat zəncirlərinin geosiyasi risklər, enerji təchizatındakı həssaslıqlar və kritik minerallar uğrunda rəqabət səbəbindən yenidən formalaşdığı bir dövrdə Türkiyə–Azərbaycan əməkdaşlığı Orta Dəhlizi yalnız tranzit xətti olmaqdan çıxararaq istehsal, emal, enerji və bazarlara çıxışı birləşdirən Avrasiya dəyər zəncirinə çevirmək potensialına malikdir. Bu çərçivədə “beynəlxalq ticarətdə dəyər və uyğunluğun yaradılması” tezisini irəli sürmək mümkündür. Lakin sözügedən dəyər yüklərin şərqdən qərbə daşınmasından deyil, Mərkəzi Asiyanın kritik minerallarının Xəzər üzərindən Azərbaycanda toplanması, sənaye zonalarında ilkin emal və logistika xidmətləri ilə dəstəklənməsi, Türkiyədə isə emal, sertifikatlaşdırma, istehsal və Avropa bazarının tələblərinə uyğunlaşdırma proseslərinə bağlanmasından yaranır. Türkiyənin Avropa İttifaqı (Aİ) ilə Gömrük İttifaqı çərçivəsindəki tənzimləyici yaxınlığı Azərbaycanın Bakı Limanı, Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolu xətti və sənaye klasterləri ilə birləşdikdə dəhliz ticarət axınları ilə yanaşı, standart və qanunvericilik uyğunluğu da yarada bilər.
Bu fikirlər İstanbul Mədəniyyət Universitetinin Siyasi Elmlər Fakültəsinin müəllimi, professor Süleyman Elikin “Türkiyə–Azərbaycan əməkdaşlığı Orta Dəhlizi Avrasiya dəyər zəncirinə çevirir” adlı məqaləsində yer alıb.
Azərbaycanın yaratdığı doqquz sənaye parkı və dörd sənaye məhəlləsində tətbiq etdiyi model bu tezisi gücləndirir. 2025-ci ilin məlumatlarına əsasən, bu ərazilərdə 16,2 milyard manatlıq istehsal həyata keçirilib, 5,2 milyard manatlıq ixrac reallaşdırılıb. Sumqayıt Kimya Sənaye Parkının neft-kimya, kimya, avtomobil və aralıq məhsulların istehsalını eyni ekosistemdə bir araya gətirməsi Azərbaycanın tranzit gəlirlərini sənaye əlavə dəyərinə çevirmək iradəsini göstərir. Vergi və gömrük güzəştləri ilə dəstəklənən bu çevik klaster siyasəti Mərkəzi Asiya mənşəli xammalın yalnız daşınmasına deyil, mərhələli şəkildə emalına da zəmin yarada bilər.
Karbohidrogenlər bu strukturun ikinci sütununu təşkil edir. Bakı–Tbilisi–Ceyhan, Cənub Qaz Dəhlizi və TANAP Türkiyə ilə Azərbaycanın uzunmüddətli müqavilələr, sərhədlərarası investisiyalar və bazarlara çıxış sahələrində institusional təcrübə qazandığını göstərir. Nəqliyyat və enerji xətləri mütləq eyni fiziki marşrutla keçməli deyil; onlar birlikdə nəzərdən keçirildikdə maliyyələşmə, etimad və təchizatın şaxələndirilməsini təmin edən çoxqatlı bağlantısallıq arxitekturası yaradır.
Türkiyənin rolunu tam formalaşmış liberal bazar kimi deyil, çoxmənbəli və liberallaşma yönümlü paylama sistemi kimi xarakterizə etmək daha məqsədəuyğundur. Boru kəmərləri, LNG terminalları, qaz anbarları və bazar mexanizmləri Türkiyəyə Xəzər, Mərkəzi Asiya, Qara dəniz və digər mənbələri Avropa tələbi ilə əlaqələndirmək imkanı verir. Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Orta Dəhlizi “yalnız mal daşımaları üçün deyil, enerji resurslarının qərbə daşınması üçün də” təşviq edəcəklərini açıqlaması bu strateji bütövlüyü ortaya qoyur.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev də Orta Dəhlizi “Çin və Mərkəzi Asiyanı Avropaya bağlayan etibarlı və təhlükəsiz marşrut” kimi xarakterizə edir və Zəngəzur Dəhlizinin həm Orta, həm də Şimal–Cənub dəhlizlərinin yeni bir hissəsi olacağını vurğulayır. Zəngəzur bağlantısı suverenlik və qarşılıqlı fayda prinsipləri əsasında fəaliyyətə başladığı təqdirdə Naxçıvan–Türkiyə xəttini gücləndirəcək, imkanları şaxələndirəcək və dəhlizin vahid marşrutdan asılılığını azaldacaq.
Nəticə etibarilə, Türkiyə–Azərbaycan tərəfdaşlığı nəqliyyat, enerji, kritik minerallar və sənaye klasterlərini bir araya gətirməklə beynəlxalq ticarətdə yalnız keçid deyil, həm də emal, sertifikatlaşdırma, bazara uyğunlaşma və strateji dayanıqlılıq yaradır. Bunun davamlı Avrasiya dəyər rejiminə çevrilməsi isə Xəzərdən keçid imkanlarının artırılmasından, rəqəmsal gömrük sistemlərinin uyğunlaşdırılmasından və şəffaf vahid tariflərin tətbiqindən asılıdır.
