Bakı, 22 noyabr.
Bu həftə Ermənistanın paytaxtında itkin düşmüş şəxslərin taleyinə həsr olunmuş konfrans keçirilib. Ermənistan rəhbərliyi ailələrin yaxınlarının taleyini bilmək hüququndan, etimaddan və praktiki əməkdaşlıqdan danışıb.
Lakin məlum olduğu kimi, siyasət ritorika və şifahi bəyanatlarla deyil, praktikada yerinə yetirilən öhdəliklərlə qiymətləndirilir. 2025-ci ilin fevralından bəri iki ölkənin hərbi əsirlər və itkin düşmüş şəxslər üzrə dövlət komissiyaları birbaşa əlaqə saxlayır. Şifahi razılaşmalar əldə olunub, 2025-ci il iyunun 4-də isə Ermənistanın Milli Təhlükəsizlik Xidmətinin o vaxtkı rəhbəri Armen Abazyan ölkəsinin birgə axtarışların aparılmasına razılıq verdiyini açıq şəkildə təsdiqləyib.
Azərbaycan üzərinə götürdüyü öhdəliklərin özünə aid hissəsini yerinə yetirib: Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı ermənilər tərəfindən əsir və girov götürülmüş 834 vətəndaşın siyahısını, onlardan 104-ü barədə ətraflı məlumatları, eləcə də sağ olan şahidlərin siyahılarını təqdim edib. Beynəlxalq Qızıl Xaç Komitəsində qeydiyyata alınmış 54 nəfərlə bağlı ayrıca materiallar da qarşı tərəfə verilib. Yeri gəlmişkən, onlardan 17-nin meyiti qaytarılıb, 33 nəfərin öldüyü barədə məlumat verilsə də, meyitləri təhvil verilməyib, dörd nəfərin taleyi isə ümumiyyətlə məlum deyil. Ermənistanın yoxlamanın nəticələrini təqdim edəcəyi gözlənilirdi. Lakin İrəvan bu nəticələri indiyədək təqdim etməyib.
Əsas məsələlərdən biri də coğrafi koordinatlarla bağlıdır. Ermənistan, əsasən kütləvi məzarlıqlar olmaqla, 204 dəfn yerinə dair məlumatlara malik olduğunu bəyan edib və həmin məlumatları təqdim edəcəyinə söz verib. Lakin bunu etməyib. 2025-ci ildə Ermənistan 1992-ci ildə itkin düşmüş pilot Vaqif Qurbanovun ehtimal edilən məzarının koordinatlarını təqdim edib, ancaq ərazidə aparılan axtarışlar bu məlumatı təsdiqləməyib. Dəqiq yeri göstərə biləcək şahidin təqdim olunacağına dair vəd də İrəvan tərəfindən yerinə yetirilməyib.
Burada qeyd etmək lazımdır ki, bütün əsas razılaşmalar Abazyanın vəzifəsindən azad edildiyi 2025-ci il iyunun 18-dək əldə olunub. Ermənistan Milli Təhlükəsizlik Xidmətinin rəhbərliyi dəyişdikdən sonra Bakı ilə İrəvan arasında əməkdaşlıq zəifləyib, hətta demək olar ki, tamamilə dayanıb. Komissiyalar arasında məzmunlu sonuncu müzakirə 2026-cı il martın 24-də baş tutub. Razılaşmaların niyə yerinə yetirilmədiyi ilə bağlı suallara Ermənistan tərəfi guya müvafiq göstəriş almadığını bildirir, birbaşa əlaqənin özünü isə müəyyən “nailiyyət” kimi təqdim edirdi.
Lakin nəticə verməyən əlaqələr fəaliyyətin yalnız görüntüsünü yaratmağa xidmət edir. Halbuki ailələrə praktiki nəticə – yaxınlarının qalıqları və ya heç olmasa onların taleyi barədə məlumat lazımdır.
Ötən konfransda Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan dövlətin məsuliyyətindən və institusional əməkdaşlığın genişləndirilməsindən danışıb. Ararat Mirzoyan isə öz növbəsində itkin düşmüş şəxslər haqqında bütöv bir qanunun 2026-cı ilin mayında qüvvəyə mindiyini bildirib. Axı işgüzar əlaqə kanalı artıq mövcud olub və yeni formatlar əvvəlki öhdəlikləri əvəz etmir. İrəliləyişə nail olmaq üçün üç məsələ lazımdır: koordinatların təqdim edilməsi, siyahıların yoxlanılmasının nəticələrinin açıqlanması və əlavə genetik məlumatların verilməsi.
Azərbaycan konkret iş aparmağa hazır olduğunu daim bəyan edib və bu gün də həmin mövqeyini qoruyur. Üstəlik, bu əməkdaşlıq sərhədin hər iki tərəfindəki bütün ailələrin maraqlarına xidmət edir. Etimad bəyanatlarla deyil, əməli işlə – koordinatların təqdim edilməsi, şahidlərin təyin edilmiş yerlərə gətirilməsi və nəhayət, yaxınlarını dəfn etmək imkanının yaradılması ilə formalaşır.